12px13px15px17px
Tarix:16/03/13

Məşhur əməliyyat sisteminin yaradıcısı Hari Kildall

XX əsrin 70-ci illərində geniş istifadə olunan CP/M mikrokompüterlər üçün proqram kontrollerini təşkil edirdi və diskdaxilediciləri olan kompüterlərdə iş üçün nəzərdə tutulmuş ilk əməliyyat sistemi idi.

Sistem müxtəlif firmaların kompüterlərinə rahat uyğunlaşırdı. CP/M bütün kompüter sənayesinin standartlaşdırılması prosesinin başlanğıcı oldu. Qısa vaxt ərzində təxminən 2000 kompüter firması bu sistemdən istifadə etməyə başladı. 1979-cu ildə o, faktiki olaraq 8 dərəcəli mikroprosessor kompüterləri üçün sənaye standartı oldu. Bu məşhur əməliyyat sisteminin yaradıcısı Hari Kildall 1942-ci il, 19 may tarixində Vaşinqton ştatının Sietl şəhərində dünyaya gəlib.

Hələ kiçik yaşlarından elektronika sahəsi ilə yaxından maraqlanıb. 60-cı illərdən başlayaraq H.Kildall atasının Sietl şəhərində yerləşən naviqasiya məktəbində təhsil alır. Naviqasiya elmi köhnə texnologiyaya söykənirdi, buna görə də o, yeniliklər vəd edən kolleci üstün tutur. Sonradan Hari riyaziyyatçı olmaq həvəsilə Vaşinqton Universitetinə daxil olur. Lakin nəticədə riyaziyyata olan maraq onun kompüter elmlərini dərindən mənimsəməsinə yardım edir. Belə ki, təhsilin ilk ilində Kildall, iki semestr ərzində proqramlaşdırmanı öyrənir, bu da onun sonrakı karyera yolunu müəyyənləşdirir.

Artıq təhsilin son ilində Hari "FORTRAN"-da proqramları sərbəst şəkildə yaza bilirdi. 1967-ci ildə o, kompüter texnologiyaları üzrə bakalavr dərəcəsinə yiyələnir və Vaşinqton Universitetinin kompüter mərkəzində aspirant olur. 1969-cu ildə magistr dərəcəsini alan Hari Kildall Kaliforniya ştatının Monterey şəhərinin hərbi dəniz məktəbində kompüter texnologiyalarının tədrisi ilə məşğul olmağa başlayır.

O, burada dənizçi zabitlərə kompüter kurslarını tədris etməklə yanaşı, doktorluq dissertasiyasını yazmağa davam edir və 1972-ci ilin mayında doktorluq işini bitirir. Kod kompilyasiyasının optimallaşdırması onun tədqiqatlarının mövzusu idi, dissertasiya "Qlobal və cari analiz" adlanırdı.

Hari Kildall doktor elmi dərəcəsinə layiq görüldükdən sonra təsadüfən Vaşinqton Universitetinin "elan tablosu"nda bir elan oxuyur. Elanda 25 dollara satılan kompüter reklam olunurdu. O, kompüteri alır. Bu, "Intel 4004" kimi tanınan 4 dərəcəli mikroprosessor - Ted Hoffun ilk mikroprosessoru idi. Kildall naviqasiya kalkulyatorunun hazırlanması üçün çip texnologiyanı istifadə etməyi planlaşdırırdı. O, "Intel 4004"-də hesablamalar üçün bir neçə proqram yazmağa çalışır, lakin tezliklə anlayır ki, onun imkanları məhduddur. O, "Intel" korporasiyasına müraciət edir, şirkətin rəhbərliyində "Intel 4004" üçün yazdığı proqramlara maraq oyatmağa çalışır.

Kildall Hərbi dəniz məktəbində tədrisi davam etdirməklə paralel olaraq növbəti bir neçə il ərzində "Intel"də konsultant vəzifəsində işləyir. O, 1973-cü ilin sonunda "Intel 8008"-in yeni 8 dərəcəli mikroprosessoru üçün modelləşdirmə qurğusunu hazırlayır və firmanı inandırır ki, bu mikroprosessor üçün xüsusi olaraq hazırlanmış proqramlaşdırma dilini əldə etsin. Bu dil, "PL/M" (Programming Language for Microcomputers) mikrokompüter üçün proqramlaşdırma dili adlandırıldı.

O, prosessorların, redaktorların assamblerlərin proqram təminatı sistemlərinin yaradılması üçün tətbiq edilirdi. Hari Kildall və "CP/M" əməliyyat sistemi Daha sonra Kildall mikroprosessor 8080 üçün "PL/M" versiyasını hazırlamağa başlayır. Bunun üçün firma klaviatura, monitorla və perfolentli hesablayıcı ilə 8080 prosessorlu "Intellec-8" mikrokompüteri verir. Kildall konfiqurasiyanın çatışmazlıqlarını tez dərk edir və bu nəticəyə gəlir ki, ona elastik maqnit disklərə uyğun diskdaxiledicini daxil etmək lazımdır.

Həmin zaman üçün bu, inqilabi ideya idi. Elastik diskin ixtiraçısı, "Shugart" şirkətinin banisi Od Şuqart Hari Kildallın ideyasını dəstəkləyir və ona şirkətlə əməkdaşlıq etməyi təklif edir. Elastik disklərə uyğun diskdaxiledicinin qoşulması üçün qurğunun yeni tipini (hal-hazırda disklərin kontrolleri kimi tanınan) yaratmaq lazım idi. Bu işdə ona kurs yoldaşı Con Torod (sonradan Digital Micro Systems şirkətinin prezidenti olub) kömək edirdi.

Sonda onlar fərdi kompüterə oxşar maşın hazırladılar. Bundan sonra maqnit disklərində yaddaşı idarəetmə üçün tələb olunan əməliyyat sisteminin yaradılması haqqında məsələ meydana gəldi. Kildall "PL/M" dilindən istifadə edərək sistem proqramlarını yazmağa başladı. Belə proqram vasitələri daha yüksək səviyyədə yaddaşa girişi təmin edirdi və yığcam əməliyyat sistemi idi.

Aparat interfeysi hazırlandıqdan və sistemin ümumi tərtibatı tamamlandıqdan sonra bu, "CP/M" (Control Programs for Microcomputers) əməliyyat sistemi adlanmağa başladı. Kildall bu əməliyyat sisteminin hazırlanmasına təxminən iki ay sərf etdi. Kildall əməliyyat sisteminə mətn redaktoru və sadə assembler kimi əlavə vasitələri artırdı. Yalnız 1975-ci ildən "CP/M" üçün vasitələrin bütöv dəstinə malik idi. Sözügedən əməliyyat sistemi ilə məlumatı diskdən mikrokompüterə ötürmək, çap informasiyasını printerə göndərmək və digər əməliyyatlar mümkün oldu.

1976-cı ildə "Dr. Dobb's" kompüter jurnalının redaktoru Cim Uorren Kildalla jurnalında "CP/M"-ı reklam etməyi təklif edir. Reklam işləri aparıldıqdan sonra sistem 75 dollar dəyərinə malik olur. Həmin il Kildall hərbi dəniz məktəbindəki işindən ayrılır və həyat yoldaşı ilə birlikdə "Digital Research" firmasının əsasını qoyur. Onlar əməliyyat sisteminin satışını həyata keçirməyə başlayırlar. Artıq 70-ci illərin sonunda 900-dən çox firma "CP/M"-in müştərisi idi. 1980-ci ilə qədər əməliyyat sisteminin 250 mindən çox surəti satılmışdı. Bu uğurlar 80-ci illərin əvvəlinə - "MS-DOS" meydana çıxana qədər davam etdi. "CP/M" sayəsində, "Digital Research" uzun müddət proqram təminatı bazarında inhisarçı olaraq qalırdı. "Digital" 1983-cü ilin başlanğıcında "CP/M"-ın yeni təkmilləşdirilmiş versiyalarını təqdim etdi.

Bu versiyalar istifadəçiyə eyni zamanda bir neçə əməliyyatı həyata keçirməyə imkan verirdi. Bu model çox yaxşı satılırdı, çünki "IBM" o zaman çoxməsələli ƏS-ə malik deyildi. Lakin "PC DOS"-la uyğunsuzluğuna görə onun satışları yalnız müəyyən mərhələyə qədər artırdı. Beləliklə, "CP/M" əməliyyat sisteminin yeni versiyası hazırlandı. Sistem 1984-cü ildə təqdim olunduqdan sonra uğur qazandı. 1987-ci ildən sistem "DR DOS" adlanmağa başladı. Bir neçə il "MS DOS" və "DR DOS" paralel inkişaf edirdi, "IBM" yalnız birincini dəstəkləyirdi, ikinci azad satılırdı. İstifadəçi nöqteyi-nəzərindən onlar uyğun idilər, həm də bir sıra xüsusiyyətlərinə görə çoxları "DR DOS"-a üstünlük verirdilər, məsələn, o, daha rahat interfeysə malik idi, bu sistemdə disklərlə iş və parol üzrə ən yaxşı müdafiə vasitələri daha çox inkişaf etdirilmişdi.

1991-ci ildə "Microsoft Windows 3.1" sisteminin meydana çıxması ilə "DR DOS 6.0" praktik olaraq səhnədən getdi. Ömrünün son illərində Hari Kildall Kaliforniyada Rəqəmli Tədqiqat Mərkəzində çalışıb. Hari Kildall 1994-cü il, 11 iyul tarixində Kaliforniyada vəfat edib.

Cahangir Atakişiyev



Baxış sayı: 3230

© İstifadə edilərkən İctnews-a istinad olunmalıdır

Facebook Google Favorites.Live BobrDobr Delicious Twitter Propeller Diigo Yahoo Memori MoeMesto






25 May 2019

25/05/19
“NASA”: “2020-ci ildə canlı orqanizmlər uzaq kosmosa göndəriləcək”

ABŞ Kosmik Agentliyi (NASA) 2020-ci ildə canlı orqanizmlərin uzaq kosmosa göndərilməsi üzrə eksperimentə

25/05/19
Dronları neyron aktivliklə idarə edən şlem yaradılır

ABŞ Müdafiə Nazirliyinin Qabaqcıl Müdafiə Elmi Tədqiqat İşləmələri Agentliyi (Defence Advanced Research

25/05/19
Yaponiyada ilk robot yanğınsöndürənlər dəstəsi yaradılıb

Yaponiyada insanlardan istifadənin təhlükəli olduğu xüsusi ağır və miqyaslı alovlanmanın söndürülməsi ü

24 05 2019

24/05/19
Analitiklər internetə qoşulmuş avtomobillərin populyarlaşmasını proqnozlaşdırır

“IDC”-nin ekspertləri yaxın gələcəkdə internetə qoşulmuş nəqliyyatın ("connected car") geniş yayılmasın

24/05/19
Azərbaycan və Rusiya arasında nüvə və radiasiya texnologiyaları, nüvə enerjisindən dinc məqsədlərlə istifadə sahəsində əməkdaşlıq imkanları müzakirə edilib

Azərbaycan Respublikasının Nəqliyyat, Rabitə və Yüksək Texnologiyalar naziri cənab Ramin Quluzadənin rəhbərlik

24/05/19
Şabran məktəbliləri internetdə olan imkanlar və təhlükələr barədə məlumatlandırılıb

Nəqliyyat, Rabitə və Yüksək Texnologiyalar Nazirliyi “Aztelekom” MMC tərəfindən Şabran rayonunun şəhid

24/05/19
“I2B – İdeyadan Biznesə” layihəsi çərçivəsində Şəkidə startap turu keçirilib

Nəqliyyat, Rabitə və Yüksək Texnologiyalar Nazirliyi, Heydər Əliyev Fondunun “Regional İnkişaf” İctimai

24/05/19
“Facebook” 2,2 milyard saxta hesabı silib

“Facebook” şirkəti cari ilin birinci rübündə 2,19 milyard saxta hesab silib. 2018-ci ilin dördüncü rüb

24/05/19
“Samsung Galaxy A70S” 64 meqapikselli kameraya malik ilk smartfon olacaq

Cənubi Koreyanın texnoloji nəhəngi “Samsung” sahə üzrə ilk dəfə 64 meqapikselli kamera ilə təchiz edilə

24/05/19
“Amazon” şirkəti emosiyaları tanıyan qurğu hazırlayır

“Amazon” şirkəti insan emosiyalarını müəyyənləşdirən səsli aktivasiyaya malik daşınan qurğu 

24/05/19
“Apple” yenidən ən bahalı brend elan edilib

Nüfuzlu “Forbes” jurnalı “Apple” brendini 9-cu il ardıcıl dünyanın ən bahalı brendi adlandırıb.

24/05/19
Dünyada ilk rəqəmli çevirici təqdim olunub

Bu həftə dünyada “Atom Power” şirkətinin mütəxəssisləri tərəfindən kommersiya istifadəsi üçün

24/05/19
Dünyanın “ən təhlükəli noutbuk”u hərraca çıxarılıb

İnternetdə 95 milyard dollarlıq ziyan vuran 6 zərərli proqrama malik noutbuk satışa çıxarılıb. “The Pers